Schooltuinen in de Amazone

Schooltuinen zijn een goede manier om leerlingen vertrouwd te maken met de natuur. Een vorm van praktisch natuur- en milieu onderwijs voor  basisscholen. Zelf wroeten in de grond, zaaien, wieden, oogsten van groenten, vruchten en kruiden brengt leerlingen direct in contact met hun leefomgeving.

Amazon Fund ondersteunt schooltuinprogramma's voor het basisonderwijs in de Amazone. In Rurrenabaque (Bolivia) en Puerto Maldonado (Peru) nemen momenteel 9 scholen deel. Dit programma is onderdeel van het project "Natuur en Milieueducatie in het Amazonegebied".

Doel van het project

Dit project heeft tot doel het bevorderen van praktisch natuuronderwijs voor het basisonderwijs in het Amazonegebied. Op de langere termijn wekken schooltuinen belangstelling en enthousiasme bij kinderen om in en met de natuur te werken. Schooltuinen zijn zo het startpunt van bewustwording over de natuur. Zonder kennis van en betrokkenheid bij de natuur blijft de noodzaak van natuurbescherming te abstract. Met de bewustwording kan niet vroeg genoeg begonnen worden want de jongeren van nu bepalen mede de toekomst.
Schooltuinen helpen ook om het vaak eenzijdige dieet van de Amazonebevolking te verrijken met verse groenten en dragen zo bij aan betere levensomstandigheden.

De toekomst van het project

Amazon Fund werkt momenteel (2018-2020) aan lesmateriaal voor schooltuinen dat beschikbaar komt via leccionesamazonicas.org en in drukvorm. Het lesmateriaal zal bestaan uit een korte introductiefolder en een handleiding met werkbladen. De handleiding geeft informatie over het nut en de waarde van een schooltuin in het leerplan, hoe een schooltuinprogramma te beginnen en technische informatie over de aanleg en het werken in een schooltuin in het Amazonegebied. De handleiding kan uiteindelijk worden gebruikt in de hele Amazoneregio. Momenteel wordt de eerste versie van de handleiding (Manual Huertos Escolares en la Amazonía) en de introductiefolder (Los primeros pasos) getest in Bolivia en Peru.

Handleiding Schooltuinen in de Amazone

Introductie Schooltuinen in de Amazone

Locaties projecten

Betrokken organisaties

Het project wordt uitgevoerd door lokale organisaties in het Amazonegebied van Bolivia en Peru en in Nederland. Het project bevordert de kennis van het Amazongebied en draagt bij aan de bewustwording om het regenwoud in stand te houden, de natuurlijke hulpbronnen duurzaam te gebruiken en de inheemse leefgebieden te beschermen.

Schoolkinderen, ouders en de hele gemeenschap worden bij de schooltuinen betrokken. Er wordt aandacht besteed aan het integreren van praktisch natuur- en milieuonderwijs in het reguliere onderwijsprogramma.

Bij de ontwikkeling van lesmaterialen t.b.v. het schooltuinenprogramma had Amazon Fund ondersteuning van Arnold Brouwer, Rosalía Torrico, Erika Perez S. (Fundación Alerta Verde - Bolivia), Ed Verheij en Henk Waaijenberg (Agromisa - Wageningen) en Alwin Verhoek.

Mede dankzij financiële ondersteuning van het Rabofoundation Medewerkers Fonds, het WNF-INNO fonds, Stichting BEE en particulieren wordt dit project mogelijk gemaakt.

Steun dit project
Word vrijwilliger, doneer of 

 


Terugblik Bolivia

Op verzoek van de inheemse bevolking en de gemeente Rurrenabaque in Bolivia startte Amazon Fund in 2013 met het faciliteren van een natuur- en milieueducatieproject op scholen in het regenwoudgebied van de Boliviaanse Amazone. Schooltuinen voor het basisonderwijs, veldwerk voor het middelbaar onderwijs. Praktisch natuuronderwijs bleek goed aan te slaan.


Kinderen amuseren zich in de schooltuin.

In 2013 deden in Rurrenabaque ongeveer 310 schoolkinderen van 14 basisschoolklassen mee aan ons schooltuinprogramma, in 2014 ruim 420 schoolkinderen van 21 klassen. Daarnaast namen 88 leraren deel aan theoretische en praktische workshops, samen met ouders van 80 families. Het enthousiasme bleek aanstekelijk, de oogst werd gebruikt voor schoolmaaltijden en sommige scholen vermarkten zelf een deel van de oogst. Het schooltuinproject werd mede een succes dankzij onze Boliviaanse partner Alerta Verde.

Het oorspronkelijk plan kon vrijwel onveranderd worden uitgevoerd. Dit is vooral te danken aan de ervaring met het opzetten van schooltuinen door de partnerorganisatie Alerta Verde, ondanks dat deze organisatie geen ervaring had met het werken in de tropen en niet bekend was met de specifieke socio-culturele omstandigheden en eigenaardigheden in het Amazone gebied. Dit kon worden opgevangen door de uitwisseling van kennis en ervaring beschikbaar bij Amazon Fund.

 

Uitgevoerde activiteiten en resultaten

In het schooljaar 2013 werden door Alerta Verde vijf missies van een week uitgevoerd naar Rurrenabaque, inclusief een voorbereidingsmissie. In 2014 werden vier dergelijke missies uitgevoerd. De missies werden uitgevoerd door vijf specialisten van Alerta Verde.

Aanleg en onderhoud van schooltuinen
Vier basisscholen namen deel aan het programma in 2013 en 2014: drie urbane basisscholen in Rurrenabaque en een rurale school in San Miguel del Bala. In totaal deden 420 basisschoolleerlingen in de leeftijdsgroepen 8–12 jaar uit de 4e, 5e en 6e klas van 21 schoolklassen actief mee met de aanleg en onderhoud van hun schooltuin. 130 leerlingen namen deel aan het programma in beide jaren. De deelnemende scholen ontvingen een basis gereedschapset, materiaal en zaaizaad. Door langdurige regens en overstromingen raakten de schooltuinen meer of minder ernstig beschadigd en in 2014 werden de schooltuinen opnieuw ingericht en sommige verplaatst naar hoger terrein.
Staf van Alerta Verde begeleidde de docenten en leerlingen bij de aanleg en het onderhoud van de schooltuinen. Naast algemene vaardigheden werd tijdens iedere missie aandacht besteed aan een specifiek onderwerp zoals grondbewerking, het maken van natuurlijke gewasbeschermingsmiddelen en het maken en gebruik van compost met huishoudelijk GFT afval. De recycling van huishoudelijk en stedelijk organisch afval kreeg in het tweede jaar extra aandacht.
Tijdens het werk in de tuinen leerden leerlingen en onderwijzend personeel over duurzaam organisch en biologisch tuinieren en het telen van groenten en kruiden voor eigen consumptie ter verbetering van het dieet. Leerlingen zijn daarbij zelf verantwoordelijk voor het zaaien, wieden en oogsten van de gewassen. Het wroeten in de grond, het zaaien, voelen en ruiken wat er groeit zijn directe manieren voor jonge kinderen om kennis te maken met biologie en de natuur in de praktijk. De geoogste groenten werden verwerkt in (school)maaltijden. Een deel van de oogst (zaad) werd bewaard voor het volgende schooljaar.


Arnold Brouwer van Alerta Verde geeft les over schooltuinen.

Training van docenten
Staf van Alerta Verde hielden training-workshops voor het onderwijzend personeel en op iedere deelnemende school werden ook met leerlingen workshops gehouden, sommigen gedurende een volle schooldag. In 2013 werden 10 verschillende banners en 12 brochures en sheets gemaakt over het aanleggen en onderhoud van schooltuinen, compostering van organisch huishoudelijk afval, het maken en gebruik van milieuvriendeijke bestrijdingsmiddelen en aanverwante onderwerpen. In het schoojaar 2014 werd het lesmateriaal verbeterd en samengebracht in een handleiding (manual) voor docenten. In totaal ontvingen 46 scholen les- en instructiemateriaal. Dit materiaal staat op de website van het project: www.leccionesamazonicas.org.

Resultaten
De resultaten overtroffen de verwachtingen. Er werd uitgegaan van een bereik van 200-300 leerlingen en 20 leraren gedurende de twee schooljaren, maar dit aantal werd reeds in het eerste jaar bereikt. In totaal namen 420 leerlingen deel aan het schooltuinprogramma en 88 leraren namen deel aan theoretische en praktische training-workshops, die in het tweede jaar werden herhaald (refresher-workshops) en uitgebreid. In 2014 werden bovendien training-workshops georganiseerd met docenten van een 30-tal rurale scholen in de omgeving van Rurrenabaque waaraan 75 docenten deelnamen. Ouders van 80 families namen deel aan enkele workshops met leerlingen en ouders. Het enthousiasme waarmee scholen en leerlingen zich stortten op de schooltuinen en de geoogste producten gebruiken in (school)maaltijden bleek aanstekelijk. Enkele scholen zagen mogelijkheden om een deel van de productie te vermarkten.

Consolidatie
Het programma in het schooljaar 2014 stond in het teken van consolidatie, gevolgd door overdracht. Het aantal deelnemende scholen werd in 2014 niet uitgebreid, maar met de ervaringen opgedaan tijdens het eerste schooljaar werden enkele onderdelen van het programma verder ontwikkeld. Ook in 2014 werden docenten van andere scholen betrokken bij de trainingsactiviteiten, zodat ook zij in de komende jaren met schooltuinen kunnen beginnen. Om dezelfde reden werd de training uitgebreid met training-workshops met docenten van meer dan 30 rurale scholen in de wijde omgeving van Rurrenabaque.

Evaluatie en effecten van de bereikte resultaten in 2013 - 2014
Aan het eind van ieder schooljaar werd het schooltuinprogramma geëvalueerd door de deelnemende scholen, de onderwijsinspectie en de gemeente. De veelal schriftelijke evaluatieresultaten zijn beschikbaar en kunnen als volgt worden samengevat:
  • Het programma is goed opgepakt door de scholen, de gemeente en na een aanvankelijke aarzeling, ook door de schoolinspectie. Men is enthousiast en het nut van schooltuinen als een praktische vorm van natuuronderwijs aan basisschool kinderen wordt onderkend. Ook wordt ingezien dat schooltuinen kunnen helpen bij het verbeteren van de voeding van schoolkinderen en hun families. Het enthousiasme draagt bij aan de continuïteit van het programma en de intentie van de scholen om door te gaan is groot.
  • De scholen en docenten waarderen het innovatieve karakter van het programma en de kwaliteit van het ontworpen lesmateriaal, de workshops, het theoretische en praktische werk, de trainingen en het instructiemateriaal.
  • Ook het productieaspect van het telen van groenten in schooltuinen werd positief ontvangen. Ondanks dat in het Amazonegebied traditioneel weinig groenten wordt gegeten, vonden de geoogste producten aftrek in schoolmaaltijden. Sommige scholen verkochten de overproductie. In de ecolodge van San Miguel werden de groenten verwerkt in maaltijden voor toeristen en personeel. Sommige ouders begonnen met hun kinderen een groentetuin op hun erf.
  • In het buitengebied (rurale scholen) blijken schooltuinen direct aan te sluiten bij het dagelijkse leven van de bevolking. Enkele rurale scholen hebben al een vorm van schooltuinen en omdat er rond deze scholen veel ruimte is zouden deze tuinen kunnen uitgroeien tot “schoolfarms”, aan te leggen en te onderhouden samen met de lokale gemeenschap. Schoolfarms passen goed in het concept van socio-productieve activiteiten van de nieuwe onderwijswet.
  • Alerta Verde in een belangrijke partner gebleken voor de uitvoering van het programma met input van ervaren boliviaanse technici die zich bovendien snel hebben weten aan te passen aan de lokale omstandigheden.
Conclusies en Lessons Learned
  • Er is een goede basis gelegd voor praktisch natuur- en milieuonderwijs op basisscholen in Rurrenabaque, dat bovendien bijdraagt aan een gezonde levenstandaard van schoolkinderen en hun families. De nieuwe onderwijswet die het belang van praktisch onderwijs benadrukt is een belangrijke factor voor continuiteit. Maar voor de inbedding van schooltuinen in het reguliere curriculum blijft de eerstkomende jaren ondersteuning nodig, met name de verdere training en bewustwording van het onderwijzend personeel. Een vervolgtraject wordt ontwikkeld.
  • De kracht van een schooltuinprogramma ligt in de combinatie van theoretische lessen in de klas en het praktische werk buiten in de tuin. De beste resultaten werden bereikt met scholieren van de 4e, 5e en 6e klassen.
    De effecten van schooltuinen op gezonde voeding kunnen aanzienlijk zijn en het voedingsaspect helpt bij de bewustwording, belangstelling en enthousiasme voor schooltuinen. Op rurale scholen met meer ruimte kunnen schooltuinen zelfs uitgroeien tot schoolfarms, in samenwerking met ouders en de dorpsgemeenschap.
  • Het succes van een schooltuinprogramma hangt in belangrijke mate af van de belangstelling en het enthousiasme van de docenten en de schoolleiding. Helaas hebben niet alle scholen personeel dat geinteresseerd is, en de introductie van een schooltuinprogramma op deze scholen is moeilijk. De nieuwe schoolwet zal helpen bij het ontwikkelen van meer belangstelling. Het is verstandig in eerste instantie te werken met scholen die geinteresseerd zijn en enthousiasme tonen. In het geval van Rurrenabaque gaat het op dit moment om ongeveer eenderde van alle basisscholen.
  • Het is belangrijk ook ouders te betrekken bij de schooltuinen, maar in de praktijk bleek dit lastig. Ouders maken lange dagen om de eindjes aan elkaar te knopen en de doelstelling dat 20% van de ouders met hun kinderen thuis erftuinen aanleggen bleek te hoog gegrepen en is niet realistisch.
  • Duurzaam organisch tuinieren in de tropen is niet mogelijk zonder de toepassing van organische compost. De urbane bevolking in het Amazonegebied is echter onbekend met compostering van huishoudelijk en ander organisch afval. Het thema dient permanent aandacht te krijgen.
    De bestrijding van ziekten en plagen is een probleem in organisch tuinieren. Het lokaal maken en gebruiken van milieuvriendelijke en biologische bestrijdingsmiddelen bleek effectief.
  • De steun van de gemeente en de onderwijsinspectie blijft belangrijk, zowel financieël en in de vorm van materialen. Bijdragen moeten worden aangevraagd in het voorafgaande schooljaar.
  • Oorspronkelijk werd ook gedacht aan het planten van fruitbomen in de schooltuinen, maar in alle gevallen bleek de ruimte daarvoor te klein. Het kan in het algemeen wel bij de rurale scholen.

Fotoboek project


Download het fotoboek

Lees meer

Terugblik Peru

Na de moeizame start in 2017, door een maandenlange onderwijsstaking, is in 2018 hard gewerkt aan en in de schooltuin van Isuyama, een dorpsgemeenschap vlakbij Puerto Maldonado. Middenin Puerto Maldonado is in 2018 ook het Colegio Trilce gestart met een schooltuin. De omstandigheden zijn er zeer verschillend met die in Isuyama.


De school heeft een flink, ommuurd terrein. Een rommelhoek naast het schoolvoetbalveldje werd opgeruimd en ingericht als schooltuin. Allerlei verschillende gewassen leverden in de loop van het seizoen eetbare bladeren en vruchten op. Hoewel de productie in totaal niet groot was, was het enthousiasme van de leerlingen en de docenten groot.


Presentatie schooltuinprogramma in Isuyama, Laurel Hanna (links).

In Peru werkt Amazon Fund samen met het Picaflor Research Centre in Puerto Maldonado, in de zuidoostelijke Amazone oerwoud provincie Madre de Dios. Het schooltuinproject is bedoeld om basisschoolleerlingen praktische ervaring met natuur op te laten doen.
Puerto Maldonado is jarenlang een pioniersstadje geweest, met paranoothandel, (illegale) kap van tropisch hardhout en praktisch ongecontroleerde goudwinning. Vanaf de jaren zeventig is het toerisme gestaag gegroeid en is met tientallen lodges en reisorganisaties inmiddels een belangrijke bron van inkomsten, mede doordat grote, nabije oerwoudgebieden tot nationaal park zijn verklaard. De stad is daarmee steeds belangrijker geworden. Veel kleine landeigenaren werken nog op hun eigen grond, maar hun gezin woont in de stad. Zo groeien er inmiddels kinderen in Puerto Maldonado op die zelden of nooit in aanraking komen met de natuur. Ons schooltuinproject voor basisscholen is bedoeld om daarin te voorzien.

Bij de officiële start, in het dorpje Isuyama nabij Puerto Malodonado werden de gereedschappen overhandigd die waren aangeschaft met hulp uit Nederland. Het geld ervoor was bijeengebracht door leerlingen van het Heerbeeck College uit Brabant. Die Nederlandse leerlingen waren zelf in Isuyama aanwezig tijdens een bijzondere schoolexcursie en werden er hartelijk ontvangen. Ruim een jaar hadden ze zich op deze reis voorbereid, onder andere door hard te werken voor de reissom en om geld op te halen voor de door hen in Peru bezochte projecten.


Leerling Heerbeeck College overhandigt gereedschap.

Door een maandenlange onderwijsstaking verliep de start in 2017 moeizaam. Maar in 2018 is hard gewerkt aan en in de schooltuin van Isuyama, met vallen en opstaan. Vooraf was het belang duidelijk van water geven in perioden van kieming en droogte, schaduw tegen de brandende zon, maatregelen tegen heftige regenbuien en bescherming tegen rondscharrelende huisdieren als kippen en geiten.

Lees meer


Waarom natuur- en milieueducatie

Het Amazone regenwoud wordt bedreigd door illegale houtkap, bosbranden, vervuiling, olie-exploitatie, mijnbouw, aanleg van wegen en grootschalige plantages. Inheemse bewoners en hun culturen staan onder druk.

Amazon Fund is bezorgd over het voortbestaan van de regenwouden. Die zijn belangrijk voor ons allemaal. Regenwouden slaan enorme hoeveelheden CO2 op, hebben grote invloed op het klimaat wereldwijd, bevatten een ongekende soortenrijkheid, inclusief een schat aan medicinale gewassen, voorzien bewoners van drinkwater en voedsel en zijn een paradijs voor natuurliefhebbers.

Het Amazoneregenwoud is het grootste regenwoud op aarde. Amazon Fund is ervan overtuigd dat natuur- en milieueducatie de beste manier is om de bewoners van het Amazonegebied bewust te maken van de noodzaak hun regenwoud te beschermen.

Branden in de Amazone